Thứ Bảy 29/02/2020 18:54 GMT+7

Hãy giữ lấy Thành Kèn!

Ngày đăng: 05/06/2014
 
(BDL)Thành Kèn, một kiến trúc quân sự được xây dựng từ thời Chân Lạp, trùng tu vào thời Nguyễn, thời Pháp và hiện hữu đến nay. Một minh chứng lịch sử suốt hơn 300 năm qua của vùng đất trấn Biên, một di tích cấp quốc gia được xem là độc nhất ở Nam bộ nhưng đang đổ nát, hoang tàn…

Chứng nhân lịch sử 300 năm…

Theo thư tịch cổ, Thành Biên Hòa có tên là Thành Cựu, được xây đắp bằng đất vào khoảng thế kỷ 14 đến 15. Trong quyển Biên Hòa sử lược của Lương Văn Lựu: “Thành được xây dựng lại vào năm Gia Long thứ 15 (năm 1816), tại địa hạt thôn Bàn Lân, huyện Phước Chánh, tỉnh Biên Hòa (nay thuộc phường Quang Vinh, TP. Biên Hòa, Đồng Nai – NV) cũng với tên gọi Thành Cựu. Chu vi thành dài 338 trượng, cao 8 thước 5 tấc, dày 1 trượng, thành có 4 cửa và một kỳ đài nằm phía chánh điện (theo nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Đầu: 1 trượng = 4m). Đến năm Minh Mạng thứ 18 (năm 1837), Thành Cựu được xây dựng lại bằng đá ong và đổi tên gọi Thành Biên Hòa”. Đây cũng là thành trì hiếm hoi nhất của triều Nguyễn xây dựng còn sót lại cùng với thời gian tồn tại và sự thăng trầm của lịch sử, nó trở thành minh chứng cho lịch sử của triều Nguyễn cùng với nhân dân Biên Hòa anh dũng chống thù trong giặc ngoài, tô đẹp thêm trang sử oai hùng của vùng đất Biên Hòa, Đồng Nai.

Những năm đầu Pháp đánh chiếm các tỉnh Nam bộ, Thành Biên Hòa trở thành nơi phòng ngự, phản công của quan quân nhà Nguyễn. Tháng 12/1861, Pháp chiếm Thành Biên Hòa, cho lính phá thành và xây dựng lại nhỏ hơn gọi là thành Xăng Đá (phiên âm từ tiếng pháp Soldat – tức “Thành lính”). Buổi sáng lính trong thành dùng kèn báo thức âm vang khắp cả vùng nên dân chúng gọi là Thành Kèn.

Cùng với diễn trình lịch sử, Thành Biên Hòa đã trở thành nơi minh chứng cho lịch sử hào hùng của vùng đất này trong suốt chặng đường dài hơn 300 năm hình thành và phát triển.

Thành cổ đổ nát

Thành Biên Hòa hiện hữu trên khu đất hình vuông có diện tích 10.816,5m2. Các đoạn tường thành được liên kết bằng đá ong, tổng chiều dài 438,9m; hiện chỉ còn duy nhất một đoạn tường thành hướng Tây Nam nguyên vẹn dài 30m, cao 3,20m, độ dày chân tường 1,20m, đỉnh tường 0,6m; số còn lại đã bị xâm hại với nhiều lý do riêng. Bên trong tường thành, một biệt thự kiến trúc kiểu Pháp chính là Thành Biên Hòa (Thành Kèn). Đây là loại hình di tích lịch sử - kiến trúc nghệ thuật quân sự, di tích hiếm hoi được các nhà nghiên cứu quan tâm và người dân ái mộ.

Qua đợt khảo sát gần đây nhất của cơ quan chức năng Đồng Nai, năm 2001, cho thấy ngôi biệt thự này được xây dựng theo kiến trúc 1 trệt, 2 lầu. Toàn bộ hệ thống tường được xây bằng đá ong và gạch thẻ, không có hệ thống cột. Trần đổ bê tông ốp gạch thẻ dạng cuốn vòm, có các hệ thống thông hơi trên trần và mái (ống khói), nền lát gạch tàu hình lục giác, mái lợp ngói vảy cá. Nối liền giữa các tầng bằng cầu thang sắt cuối hàng lang phía tây của kiến trúc.

[Một góc bên trong Thành Kèn]

Một góc bên trong Thành Kèn

Một số nhân chứng từng làm việc trong Thành Biên Hòa của chế độ cũ kể lại: Vào giai đoạn từ 1957 trở về sau này, Thành Biên Hòa được chia thành 2 khu vực, phía Tây Bắc thuộc quyền sử dụng của cơ quan phòng nhì. Khu vực này có một thời gian dài cơ quan phòng nhì dùng tầng trệt để giam giữ các chiến sĩ cách mạng. Có lẽ vì thế mà kiến trúc tầng trệt đã có một số thay đổi như hệ thống cửa chính, cửa sổ cũng như sự lưu thông giữa các phòng là những ô cửa sắt rất nhỏ, cỡ 20 x 40cm; có chắn song sắt tới trần nhà và các phòng được ngăn nhỏ bằng tường dày 0,40cm. Chính sự thay đổi này đã làm cho tầng trệt trở nên ngột ngạt, thiếu ánh sáng.

So với kiến trúc hướng Tây Bắc, kiến trúc hướng Đông Nam của thành có quy mô xây dựng nhỏ hơn, khoảng 200m2, đơn giản hơn. Kiến trúc 1 trệt, 1 lầu, được bố trí thành 4 phòng: 2 trên 2 dưới. Cũng như kiến trúc hướng Tây Bắc, kiến trúc này trong giai đoạn 1957 về sau được sở An ninh của chính quyền Sài Gòn sử dụng làm sở chỉ huy tác chiến.

Như vậy, cả hai hạng mục công trình trên không chỉ có giá trị về mặt kiến trúc nghệ thuật mà còn trở thành nơi minh chứng cho những tội ác mà Pháp, Mỹ gây ra đối với đồng bào miền Nam nói chung, Đồng Nai nói riêng. Hay nói cách khác, bản thân di tích này đang chứa đựng những giá trị lịch sử, rất cần được bảo tồn và khai thác.

Các lô cốt hiện có trong khu di tích đều được bố trí tại các góc của thành, vật liệu xây dựng chủ yếu bằng đá ong. Quy mô xây dựng có diện tích đo được 3,9 m2, được xây theo hình cánh cung, ba mặt bố trí các lỗ châu mai. Hiện tại chỉ còn duy nhất một lô cốt ở góc Đông của thành, số còn lại chỉ còn nền và móng.

Có thể nói, các hạng mục hiện hữu nói trên là những yếu tố gốc hiếm hoi còn sót lại của di tích Thành Biên Hòa cổ rất cần được bảo tồn và tôn tạo để những giá trị lịch sử văn hóa, khoa học nghệ thuật kiến trúc mà bản thân di tích chứa đựng không bị mai một theo thời gian.

Đặc biệt, Thành Biên Hòa được tọa lạc tại vị trí trung tâm của TP. Biên Hòa, rất gần với các di tích đình Tân Lân, đền thờ Nguyễn Hữu Cảnh, đền thờ Nguyễn Tri Phương, lăng mộ Trịnh Hoài Đức, di tích cách mạng Nhà Xanh, di tích nhà lao Tân Hiệp, và khu danh thắng Bửu Long. Vì thế Thành Biên Hòa sẽ trở thành điểm đến về nguồn lý tưởng cho bất cứ ai, nhất là giới trẻ trong những ngày lễ lớn.

Hiện nay, Thành Biên Hòa tuy không còn nguyên vẹn như đã đề cập, song những gì còn sót lại của một thành trì (vị trí tọa lạc, hình dáng, chất liệu xây dựng, lô cốt, tường thành…) phần nào đã phản ánh được trình độ kỹ thật, kiến trúc quân sự, tư tưởng chiến thuật của cha ông ta ngày xưa đã biết khai thác địa thế thiên nhiên theo cách nhìn địa chính trị kết hợp với quan niệm phong thủy, đáp ứng nhu cầu phòng thủ, tấn công địch đạt hiệu quả cao nhất.

Di tích Thành Biên Hòa đến nay đã trải qua 4 lần trùng tu sửa chữa lớn: lần I vào năm 1837 (Minh Mạng thứ 18); lần II năm 1861; lần III vào năm 1977, được giao cho Phòng hậu cần Công an Đồng Nai quản lý, sử dụng làm việc và kho chứa hàng. Trong đợt trùng tu này, hầu hết tường thành và lô cốt, nhà thương, doanh trại lính đã bị đập bỏ. Thậm chí cổng chính dẫn vào thành có lối kiến trúc kiểu cuốn vòm cũng đã bị phá bỏ hoàn toàn; và lần sửa chữa cuối cùng vào năm 2001, do nhu cầu cải tạo đô thị.

Sau mỗi lần trùng tu, sửa chữa, cải tạo, những hạng mục công trình của thành lần hồi bị mai một, số còn lại đang trong tình trạng đổ nát, hoang phế. Trước thực trạng trên, năm 2008, Công an Đồng Nai giao về cho Sở VHTTDL quản lý, đây cũng là năm di tích này được công nhận là di tích lịch sử cấp tỉnh. Mãi đến tháng 11/ 2013, di tích Thành cổ Biên Hòa mới được công nhận là di tích lịch sử cấp quốc gia trong tình trạng đổ nát và hoang phế như đã nói. Nếu không sớm được trùng tu, tôn tạo, khôi phục di tích này sẽ chỉ còn tồn tại trong các tư liệu thành văn.

Bài, ảnh: Cao Phương
Liên kết website
Điểm đến
Lượt truy cập
Đang online : 14
Lượt truy cập: 2026453